Aikido Journal Home » Articles » Είναι Πράγματι ο Ο-Σενσέι ο Πατέρας του Σύγχρονου Αϊκίντο; Aiki News Japan

Είναι Πράγματι ο Ο-Σενσέι ο Πατέρας του Σύγχρονου Αϊκίντο;

του Stanley Pranin

Aikido Journal #109 (Fall/Winter 1996)

Μετάφραση: Γρηγόρης Α. Μηλιαρέσης

Έχοντας ασκηθεί στο αϊκίντο και έχοντάς το ερευνήσει για μια σειρά ετών, κατέληξα σταδιακά σε μια υπόθεση η οποία αντίκρουε την κοινή αντίληψη και τις μαρτυρίες των διαφόρων σίχαν που ισχυρίζονται ότι πέρασαν πολλά χρόνια μελετώντας στο πλευρό του ιδρυτή του αϊκίντο, Μοριχέι Ουεσίμπα. Μέσα στα χρόνια, παρακολούθησα αμέτρητα σεμινάρια στις Η.Π.Α. με Ιάπωνες δασκάλους και επίσης έκανα και αρκετά ταξίδια στην Ιαπωνία όπου είδα μερικούς από τους γνωστότερους δασκάλους και ασκήθηκα μαζί τους. Η θεωρία μου ήταν απλώς ότι το αϊκίντο όπως το ξέρουμε σήμερα δεν είναι η τέχνη που ασκούσε και που δίδασκε ο Ο-Σενσέι, αλλά κάποια από τις παράγωγες φόρμες που διαμορφώθηκαν από τους βασικούς μαθητές που μελέτησαν μαζί με τον ιδρυτή για σχετικά μικρά χρονικά διαστήματα. Αυτό μπορεί να εξηγήσει την ποικιλότητα των στιλ, τον σχετικά μικρό αριθμό των τεχνικών που διδάσκονται και την απουσία κάποιας θρησκευτικής διάστασης τύπου Ομότο από τις σύγχρονες μορφές της τέχνης. Τα παραπάνω δεν αποτελούν κριτική των «μοντέρνων» μορφών της τέχνης αλλά μια παρατήρηση που είναι βασισμένη στην ιστορική έρευνα, μια παρατήρηση που είναι αντίθετη σε αυτό που πιστεύουν οι περισσότεροι.

Όταν μετακόμισα μόνιμα στην Ιαπωνία τον Αύγουστο του 1977, πήρα την απόφαση να μελετήσω στην Ιουάμα κάτω από τον Μοριχίρο Σάιτο Σενσέι. Σε τελική ανάλυση, αυτό που με προσέλκυσε στην Ιουάμα ήταν η έμφαση στη σταθερότητα και την ακρίβεια της τεχνικής και το ότι στο πρόγραμμα σπουδών της σχολής συμπεριλαμβάνονταν το αϊκί κεν και το αϊκί τζο. Είμαι βέβαιος ότι η γεωγραφική γειτνίαση με το Τέμενος του Αϊκί και το γεγονός ότι η εξάσκηση στην Ιουάμα λαμβάνει χώρα στο προσωπικό ντότζο του Ο-Σενσέι, έπαιξαν και αυτά καθοριστικό ρόλο στην απόφασή μου.

Ταυτόχρονα, θα έσπευδα να πω ότι δεν θεωρούσα την τεχνική του Σάιτο Σενσέι ως πιστή συνέχεια του αϊκίντο του ιδρυτή αλλά τον θεωρούσα μάλλον σαν έναν πολύ υψηλού επιπέδου τεχνίτη με τη δική του αξία. Βλέποντας τα πράγματα εκ των υστέρων, θα έβαζα τον Σάιτο Σενσέι στη ίδια κατηγορία με πολύ γνωστούς δασκάλους όπως ο Κοΐτσι Τοχέι, ο Σότζι Νίσιο, ο Σέιγκο Γιαμαγκούτσι και άλλους που ήταν ιδιαίτερα ικανοί και που ανέπτυξαν πρωτότυπα εκπαιδευτικά στιλ –στιλ τα οποία αν και εμπνεύστηκαν αρχικά από τον Μοριχέι Ουεσίμπα, εξελίχθηκαν προς αρκετά διαφορετικές κατευθύνσεις.

Θυμάμαι καθαρά ότι, αν και οι γνώσεις μου στην ιαπωνική γλώσσα τότε ήταν μάλλον περιορισμένες, είχα καταφέρει να μεταφέρω στον Σάιτο Σενσέι τις σκέψεις μου γύρω από αυτό το θέμα και τις αμφιβολίες μου σχετικά με το αν το αϊκίντο του ήταν ουσιαστικά το ίδιο με του ιδρυτή, όπως ισχυριζόταν. Η αντίληψή μου βασιζόταν στο γεγονός ότι η τεχνική του Σάιτο Σενσέι έμοιαζε να είναι αρκετά διαφορετική από το αϊκίντο του ιδρυτή όπως το είχα δει στις ταινίες. Διασκεδάζοντας με τον σκεπτικισμό μου –και χωρίς αμφιβολία και με το θράσος μου, αν λάβει κανείς υπόψη ότι ήμουν μαθητής του– ο Σενσέι μου εξήγησε υπομονετικά ότι τη σύγχυσή μου είχε προκαλέσει το γεγονός ότι το μεγαλύτερο κομμάτι από την τεχνική του ιδρυτή που έχει σωθεί σε ταινίες είναι από επιδείξεις και μου επεσήμανε ότι το αϊκίντο του Ο-Σενσέι όποτε έκανε δημόσιες επιδείξεις ήταν πολύ διαφορετικό από αυτό που έδειχνε στο ντότζο της Ιουάμα. Ο Σάιτο Σενσέι επέμενε ότι ήταν δική του ευθύνη να μεταδώσει πιστά το αϊκίντο του ιδρυτή και ότι δεν είχε πρόθεση να αναπτύξει ένα «Σάιτο-ρίου Αϊκίντο».

Παρά τις προσπάθειές του, συνέχισα να έχω έντονες αμφιβολίες στο θέμα καίτοι ο θαυμασμός μου για τις τεχνικές του ικανότητες ήταν υπεράνω πάσης συζήτησης. Κάποτε, μια μέρα περίπου δύο χρόνια μετά την άφιξή μου, έκανα μια συνέντευξη με τον Ζενζαμπούρο Ακαζάουα, έναν προπολεμικό ούτσι-ντέσι του Μοριχέι Ουεσίμπα από την περίοδο του Ντότζο Κόμπουκαν. Ο κ. Ακαζάουα μου έδειξε ένα τεχνικό εγχειρίδιο με τίτλο Μπούντο το οποίο είχε εκδοθεί το 1938 και το οποίο δεν είχα ξαναδεί μέχρι τότε. Το εγχειρίδιο περιείχε περίπου πενήντα τεχνικές τις οποίες έδειχνε ο ίδιος ο ιδρυτής και καθώς το ξεφύλλιζα αργά-αργά, έβλεπα έκπληκτος ότι η εκτέλεση βασικών τεχνικών όπως το ίκιο, το ιρίμι-νάγκε και το σίχο-νάγκε ήταν ουσιαστικά ίδια με αυτή που είχα μάθει στην Ιουάμα από τον Σάιτο Σενσέι. Μπροστά στα μάτια μου, ήταν ο ίδιος ο ιδρυτής δείχνοντας αυτά που ως τότε θεωρούσα τεχνικές του στιλ «Ιουάμα». Ο κ. Ακαζάουα είχε την καλοσύνη να μου δανείσει το βιβλίο και έτρεξα να το δείξω στον Σάιτο Σενσέι.

Δε θα ξεχάσω τη σκηνή καθώς χτυπούσα την πόρτα του Σενσέι για να μοιραστώ μαζί του την καινούρια μου ανακάλυψη. Προς μεγάλη μου έκπληξη δεν είχε δει ή ακούσει ποτέ κανέναν να αναφέρει το συγκεκριμένο βιβλίο. Φόρεσε τα γυαλιά του και το ξεφύλλισε, εξετάζοντας προσεκτικά τις σειρές με τις τεχνικές. Εκείνη τη στιγμή αισθάνθηκα την υποχρέωση να του ζητήσω συγνώμη που είχα αμφισβητήσει τον ισχυρισμό του ότι κατέβαλλε κάθε προσπάθεια να διατηρήσει πιστά τις τεχνικές του ιδρυτή. Ο Σάιτο Σενσέι γέλασε και, προφανώς πολύ ευχαριστημένος, φώναξε «Βλέπεις; Στα ‘λεγα!». Από εκείνη τη στιγμή (περίπου το 1979) μέχρι και σήμερα, ο Σάιτο Σενσέι πηγαίνει πάντοτε στα σεμινάρια του αϊκίντο έχοντας μαζί του ένα αντίτυπο του Μπούντο και το χρησιμοποιεί ως απόδειξη ότι μια συγκεκριμένη τεχνική προέρχεται από τις διδασκαλίες του ιδρυτή.

Περιττό να αναφέρω ότι αναγκάστηκα να παραδεχτώ ότι υπήρχε τουλάχιστον ένας εκπαιδευτής που διέδιδε το αϊκίντο κατά έναν τρόπο πιστό στις αρχικές διδασκαλίες του ιδρυτή. Όμως αυτό, κατέρριπτε τη γενικότερη θεωρία μου ότι τα στιλ του αϊκίντο που διδάσκονται ευρέως σήμερα έχουν μικρή τεχνική ή φιλοσοφική σχέση με την τέχνη του ιδρυτή; Σκεφτείτε το εξής: Αν πάτε στο ντότζο οποιουδήποτε από τους μεγάλους δασκάλους θα δείτε ότι οι κινήσεις των μαθητών τους μοιάζουν πολύ με αυτές του συγκεκριμένου δασκάλου. Ας μην κρυβόμαστε –δε θα ήταν καλοί μαθητές αν δεν κατέβαλλαν κάθε προσπάθεια να μιμηθούν τις κινήσεις του δασκάλου τους. Είναι μάλιστα συχνά δυνατό να αναγνωρίσει κανείς μαθητές ενός συγκεκριμένου δασκάλου μέσα σε μια μεγάλη επίδειξη στην οποία συμμετέχουν ασκούμενοι από πολλά διαφορετικά ντότζο. Γιατί λοιπόν υπάρχει τόσο μεγάλη διαφορά μεταξύ των μεγάλων στιλ αϊκίντο αν όλοι οι σίχαν μελέτησαν απευθείας με τον ιδρυτή;

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η τέχνη του ιδρυτή άλλαζε σημαντικά με το πέρασμα των χρόνων και ότι σε αυτό οφείλεται η τόσο μεγάλη διαφοροποίηση στις τεχνικές που έμαθαν οι μαθητές του σε διαφορετικές περιόδους. Άλλοι ισχυρίζονται ότι ο Ο-Σενσέι δίδασκε διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικούς μαθητές αναλόγως με τον χαρακτήρα και τις ικανότητές τους. Ποτέ δε βρήκα κανένα από αυτά τα επιχειρήματα ιδιαίτερα πειστικά –στην πραγματικότητα, όταν πριν από πολλά χρόνια ανακάλυψα την παλιά ταινία του Asahi News από το 1935 εντυπωσιάστηκα από το πόσο «σύγχρονη» ήταν η τέχνη του ιδρυτή ακόμα και σε εκείνο το πολύ πρώιμο στάδιο. Επιπλέον, ο ιδρυτής συχνά δίδασκε ομάδες μαθητών και όχι άτομα και αυτό αντικρούει τη θεωρία ότι προσάρμοζε τη διδασκαλία του αναλόγως με την ανάγκη συγκεκριμένων μαθητών.

Όχι, πιστεύω ότι υπάρχει μια πολύ διαφορετική εξήγηση για αυτήν την ιδιαίτερη ποικιλότητα στα στιλ. Νομίζω ότι για αυτήν ευθύνεται το γεγονός ότι πολύ λίγοι από τους μαθητές του Ο-Σενσέι ασκήθηκαν κάτω από αυτόν για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Με εξαίρεση τον Γιοϊτσίρο (Χόκεν) Ινούε, έναν ανηψιό του Ουεσίμπα, τον Γκόζο Σιόντα, ιδρυτή του Γιόσινκαν Αϊκίντο και τον Τσουτόμου Γιουκάουα, οι προπολεμικοί ούτσι-ντέσι του Ο-Σενσέι μελετούσαν για ένα διάστημα το οποίο δεν ξεπερνούσε ίσως τα πέντε ή τα έξι χρόνια. Σαφώς το διάστημα αυτό ήταν αρκετό για να τους κάνει ικανούς στην τέχνη, όμως όχι αρκετό για να τους επιτρέψει να γνωρίσουν σε βάθος το τεράστιο τεχνικό ρεπερτόριο του αϊκί μπούντο με όλες τις λεπτομέρειές του. Οι περισσότεροι από τους ρωμαλέους νεαρούς που γράφτηκαν ως ούτσι-ντέσι αναγκάστηκαν να τελειώσουν πρόωρα την εξάσκησή τους στις πολεμικές τέχνες για να καταταγούν στον στρατό και μόνο μια χούφτα από αυτούς τους πρώτους ντέσι επέστρεψαν μετά τον πόλεμο για να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους.

Το ίδιο μπορεί να λεχθεί και για την μεταπολεμική περίοδο. Στους μυημένους εκείνης της περιόδου περιλαμβάνονται πολύ γνωστές φυσιογνωμίες, όπως οι Σαντατέρου Αρικάουα, Χιρόσι Τάντα, Σέιγκο Γιαμαγκούτσι, Σότζι Νίσιο, Νομπουγιόσι Ταμούρα, Γιασούο Κομπαγιάσι και αργότερα οι Γιοσιμίτσου Γιαμάντα, Μιτσουνάρι Κανάι, Καζούο Τσίμπα, Σεΐτσι Σουγκάνο, Μιτσούγκι Σαοτόμε και αρκετοί άλλοι. Ο Σιγκενόμπου Οκουμούρα, ο Κοΐτσι Τοχέι και ο Κισαμπούρο Οσάουα αποτελούν μια κάπως ιδιαίτερη ομάδα η οποία ασκήθηκε για ένα μικρό χρονικό διάστημα πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όμως απέκτησε υπόσταση μεγάλου δασκάλου μετά από αυτόν. Κανείς από τους δασκάλους αυτούς δεν πέρασε κάποιο μεγάλο χρονικό διάστημα μελετώντας απευθείας κάτω από τον Ο-Σενσέι και αν η δήλωση αυτή ακούγεται κάπως συγκλονιστική, ας δούμε την ιστορική πραγματικότητα.

Πριν τον πόλεμο, ο Μοριχέι Ουεσίμπα χρησιμοποιούσε το Ντότζο Κόμπουκαν στο Τόκιο ως βάση του όμως ήταν ιδιαίτερα ενεργός και στην περιοχή του Κανσάι. Kάποια περίοδο είχε μάλιστα και ένα σπίτι στην Οσάκα. Με το πέρασμα των χρόνων και ακούγοντας τις μαρτυρίες των παλιότερων, μου έχει γίνει σαφές ότι ο ιδρυτής ταξίδευε πολύ και έμενε εκτός Κόμπουκαν για περίπου δύο εβδομάδες τον μήνα. Επίσης, θα πρέπει να έχουμε κατά νου ότι χάρη στην αυξανόμενη δημοτικότητα της τέχνης και στις πολύπλευρές δραστηριότητες του Μπούντο Σενιοκάι (Ένωση για την Προώθηση των Πολεμικών Τεχνών) το οποίο υποστήριζε η Ομότο, οι πρώτοι ούτσι-ντέσι κατέληξαν να χριστούν εκπαιδευτές. Οι πρωτοπόροι εκείνοι οι οποίοι μελέτησαν για σχετικά μικρές περιόδους είχαν περιορισμένη έκθεση στον ιδρυτή λόγω των συχνών του απουσιών από το ντότζο ενώ συχνά έλειπαν και οι ίδιοι από το αρχηγείο καθώς έπρεπε να βρίσκονται κάπου αλλού για να διδάξουν.

Στα χρόνια κατά τη διάρκεια του πολέμου και λίγο μετά από αυτόν, ο Ο-Σενσέι είχε καταφύγει στην Ιουάμα και τελικά, από τις αρχές της δεκαετίας του 1950, άρχισε ξανά τα ταξίδια του επισκεπτόμενος περιστασιακά το Τόκιο και την περιοχή του Κανσάι. Στα τέλη της δεκαετίας αυτής, τα ταξίδια του είχαν γίνει όλο και περισσότερα και όπως φαίνεται κανείς δεν ήξερε πού θα βρισκόταν κάθε δεδομένη στιγμή. Ο χρόνος του μοιραζόταν μεταξύ της Ιουάμα, του Τόκιο και των αγαπημένων του περιοχών στο Κανσάι, μεταξύ των οποίων η Οσάκα, η Καμεόκα, το Αγιάμπε, η γενέτειρά του το Τανάμπε και το Σίνγκου –είχε μάλιστα επισκεφτεί και τον Κάνσου Σουναντομάρι στο μακρινό Κιούσου. Θυμάμαι τον Μίτσιο Χικιτσούτσι Σενσέι να αναφέρει ότι ο Ο-Σενσέι είχε επισκεφτεί το Σίνγκου πάνω από εξήντα φορές μετά τον πόλεμο. Αν θεωρήσουμε ότι η αναφορά αυτή καλύπτει μια περίοδο περίπου δώδεκα ή δεκαπέντε ετών, μπορούμε να δούμε ότι ο ιδρυτής πήγαινε στο Κανσάι κατά μέσο όρο τέσσερις με έξι φορές τον χρόνο.

Οι παρατηρητικοί αναγνώστες προφανώς βλέπουν πού το πάω. Ο Ο-Σενσέι δεν δίδασκε τακτικά στο Τόκιο μετά τον πόλεμο. Ακόμα και όταν εμφανιζόταν στο τατάμι, συχνά αφιέρωνε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του δίνοντας διαλέξεις για εσωτερικά θέματα εντελώς πέρα από την κατανόηση των παρισταμένων μαθητών. Οι βασικοί δάσκαλου του Χόμπου στα μεταπολεμικά χρόνια ήταν ο Κοΐτσι Τοχέι και ο σημερινός Ντόσου Κισομάρου Ουεσίμπα, υποβοηθούμενοι από τους Οκουμούρα, Οσάουα, Αρικάουα, Τάντα, Ταμούρα και την επόμενη γενιά των ούτσι-ντέσι που αναφέρθηκε παραπάνω.

Θέλω να γίνω απολύτως σαφής: Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ο Μοριχέι Ουεσίμπα ΔΕΝ ήταν η κύρια φιγούρα στο Χόμπου Ντότζο, το πρόσωπο που δίδασκε καθημερινά. Ο Ο-Σενσέι βρισκόταν εκεί σε απρόβλεπτες στιγμές και συχνά η διδασκαλία του περιστρεφόταν γύρω από φιλοσοφικά θέματα. Ο Τοχέι και ο Κισομάρου Ουεσίμπα είναι τα άτομα που κατ’ εξοχή ευθύνονται για το τεχνικό περιεχόμενο και την ανάπτυξη του αϊκίντο στα πλαίσια του συστήματος του Αϊκικάι Χόμπου. Όπως και πριν από τον πόλεμο, οι ούτσι-ντέσι των μεταγενέστερων χρόνων δίδασκαν εκτός Χόμπου Ντότζο σε λέσχες και πανεπιστήμια έχοντας διανύσει μόνο μια σχετικά μικρή περίοδο μαθητείας. Επίσης, η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από «πληθωρισμό των νταν» –πολλοί από τους νεαρούς εκείνους δασκάλους προάγονταν περίπου κατά ένα νταν τον χρόνο. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα «πηδούσαν» βαθμούς, όμως αυτό είναι θέμα ενός άλλου άρθρου!

Τι σημαίνουν όλα αυτά; Σημαίνουν ότι η κοινή πεποίθηση που θεωρεί ότι η εξάπλωση του αϊκίντο μετά τον πόλεμο έγινε υπό την άμεση καθοδήγηση του ιδρυτή είναι θεμελιωδώς εσφαλμένη. Είναι ο Τοχέι και ο σημερινός Ντόσου εκείνοι που αξίζουν τη μερίδα του λέοντος για το έργο αυτό και όχι ο ιδρυτής. Σημαίνουν επιπλέον ότι ο Ο-Σενσέι Μοριχέι Ουεσίμπα δεν ασχολήθηκε σοβαρά με την εκπαίδευση ή τη διοίκηση του αϊκίντο στα μεταπολεμικά χρόνια. Είχε αποσυρθεί από καιρό και είχε εστιαστεί στην προσωπική του εκπαίδευση, την πνευματική του ανάπτυξη, τα ταξίδια του και τις κοινωνικές του δραστηριότητες. Επίσης, θα πρέπει να αναφερθεί ότι, παρά το στερεότυπο του ευγενικού, καλοκάγαθου γεράκου, ο Ο-Σενσέι είχε επίσης ένα ιδιαίτερα διαπεραστικό βλέμμα και πολύ έντονο ταμπεραμέντο. Η παρουσία του, την οποία συνόδευαν συχνά ξεσπάσματα και επικριτικά σχόλια, δεν ήταν πάντα ευπρόσδεκτη στο Χόμπου Ντότζο.

Τα παραπάνω είναι η αλήθεια γύρω από το θέμα, όπως την επιβεβαιώνουν άφθονοι αυτόπτες μάρτυρες. Στο παρελθόν έχω υπαινιχθεί κάποια από τα πράγματα αυτά, όμως μόνο πρόσφατα ένοιωσα υποχρεωμένος να μιλήσω ανοιχτά και αυτό λόγω των πολύ σημαντικών αποδείξεων που συγκέντρωσα από αμέτρητες πηγές πολύ κοντά στον ιδρυτή. Δεν μπορώ να υποστηρίξω μετά βεβαιότητας ότι τα σχόλιά μου αυτά θα βοηθήσουν τους ασκούμενους στην εξάσκησή τους ή ότι θα τους φέρουν κοντύτερα στους στόχους τους, όμως ελπίζω ειλικρινά ότι ρίχνοντας το φως της αλήθειας σε ένα σημαντικό θέμα, όσοι έχουν αφοσιωθεί στο αϊκίντο θα αποκτήσουν μια καλύτερη κατανόηση και πάνω σε αυτή θα στηρίξουν την κρίση τους. Ελπίζω επίσης ότι η σημαντική φυσιογνωμία του Κοΐτσι Τοχέι, η οποία τα τελευταία χρόνια έχει περιοριστεί σε περιφερειακούς ρόλους ή έχει παραβλεφθεί εντελώς θα φωτιστεί όπως της αξίζει.