Aikido Journal Home » Interviews » Συνέντευξη με τον Σεϊσέκι Άμπε Aiki News Japan

Συνέντευξη με τον Σεϊσέκι Άμπε

του Stanley Pranin

Aikido Journal #114 (1998)

Μετάφραση: Γρηγόρης Α. Μηλιαρέσης

Ο αναγνωρισμένος καλλιγράφος και δάσκαλος του Αϊκίντο αναπολεί τις εμπειρίες του ως μαθητής αλλά και ως δάσκαλος του Μοριχέι Ουεσίμπα.

1- Ο δρόμος του πινέλου

Δάσκαλε, είστε γνωστός και ως δάσκαλος καλλιγραφίας. Πώς ξεκινήσατε το ταξίδι σας στο “δρόμο του πινέλου”;

Ήμουν δάσκαλος σε σχολείο -στην αρχή σε δημοτικό, εν συνεχεία σε σχολείο θηλέων και μετά σε γυμνάσια, λύκεια και σε πανεπιστήμια. Την εποχή εκείνη πολύ συχνά αναρωτιόμουν «τι είναι το πιο σημαντικό πράγμα που θα μπορούσα να μεταδώσω στους μαθητές μου;» Μια από τις απαντήσεις που μου είχαν έρθει ήταν «να εκτιμούν και να τιμούν τους γονείς τους». Αυτή η απάντηση ήταν πιθανότατα επηρεασμένη, ως κάποιο βαθμό από μια από τις βασικότερες αξίες του ιαπωνικού πολιτισμού, το να σκέφτεται κανείς την οικογένεια και τους προγόνους του πριν σκεφτεί τον εαυτό του.

Στη δική μου περίπτωση, ο πατέρας μου έτυχε να είναι αξιόλογος καλλιγράφος οπότε σκέφτηκα ότι ο καλύτερος τρόπος να τον «τιμήσω» ήταν να ασχοληθώ κι εγώ με το πινέλο -έτσι η καλλιγραφία έγινε ένας από τους στόχους μου. Παρεμπιπτόντως, το όνομα της μητέρας μου τυχαίνει να είναι «Φούντε» (fude) που στα ιαπωνικά σημαίνει «πινέλο»! -φαίνεται ότι μέρος της μοίρας μου ήταν να ασχοληθώ με την καλλιγραφία.

Ο πατέρας μου είχε μελετήσει καλλιγραφία κοντά σε έναν από τους πιο γνωστούς καλλιγράφους της Οσάκα, τον Εκίντο Τερανίσι (Ekido Teranishi) και είχε επηρεαστεί αρκετά από το στυλ του δασκάλου του με αποτέλεσμα να γίνει αρκετά επιδέξιος. Σκέφτηκα λοιπόν ότι εγώ θα ήμουν μάλλον ο διάδοχός του και κάπως έτσι ξεκίνησα να ασχολούμαι με την καλλιγραφία.

Η καλλιγραφία ήταν παράδοση στην οικογένειά σας;

Όπως φαίνεται ναι και για πολλά χρόνια. Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, σε όλα τα δωμάτια του σπιτιού μου υπήρχαν κορνιζαρισμένες καλλιγραφίες από προηγούμενες γενιές.

2 - Πρώτη επαφή με το Μισόγκι

Έχω ακούσει ότι κάποια στιγμή στην καριέρα σας ως καλλιγράφου περάσατε μια φάση μπλοκαρίσματος -ή στασιμότητας αν προτιμάτε- και τότε ανακαλύψατε μια ομάδα που λεγόταν Μισόγκικαϊ (Misogikai) η οποία σας βοήθησε να ξεπεράσετε αυτό το εμπόδιο. Θα θέλατε να μας πείτε κάτι παραπάνω σχετικά;

Η ανάπτυξη ενός καλλιγράφου έρχεται σταδιακά. Αρχικά μαθαίνεις πώς να εργάζεσαι με τη «φόρμα» ή το «σχήμα» των χαρακτήρων. Ευτυχώς υπάρχουν πολλά παραδείγματα όμορφης φόρμας, παραδείγματα τα οποία φτάνουν ως την εποχή της δυναστείας των Χαν στην Κίνα, οπότε η πιθανότητα να τελματώσει κανείς είναι μικρή σε αυτό το στάδιο. Εκεί που άρχισα να αντιμετωπίζω προβλήματα, ήταν στο επίπεδο της μελέτης της «γραμμής» (αν και ο όρος «γραμμή» είναι πολύ απλοϊκός) το οποίο είναι το επίπεδο στο οποίο περνάει κάποιος όταν έχει κατακτήσει τη φόρμα σε κάποιο βαθμό. Σε σχέση με τη γραμμή, ιδέες όπως «λεπτότητα» και «πάχος» είναι σχετικά απλές όμως πρέπει να αντιμετωπίσει και ιδέες όπως το «βάθος» και η «ρηχότητα». Η ρηχότητα είναι απλή στην κατανόηση οπότε το βασικό μου πρόβλημα ήταν το πώς να προσθέσω βάθος στις πινελιές μου. Το βάθος είναι λίγο πολύ αόρατο στο μάτι όμως παραμένει μια από τις βασικές ποιότητες που δίνουν ζωή σε μια καλλιγραφία –σε σημείο μάλιστα που να θεωρείται η ψυχή της ιαπωνικής καλλιγραφίας. Το πάχος είναι μια σχετικά ορατή ποιότητα που προσδιορίζει αν μια γραμμή αποδίδει το επιθυμητό επίπεδο ενέργειας ή ζωντάνιας όμως το βάθος (ή το «ύψος») είναι αόρατα στο μάτι και συνεπώς πολύ πιο δυσδιάκριτα.

Στο σημείο αυτό ήταν που ένιωσα την ανάπτυξή μου ως καλλιγράφου να τελματώνει. Εκείνη την περίοδο ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή με το Μισόγκι νο Ρένσεϊκαϊ (Misogi no Renseikai-Οργάνωση Εξάσκησης Μισόγκι) του Κένζο Φουτάκι (Kenzo Futaki). Ο Κένζο Φουτάκι ήταν γιατρός και μαθητής του Μοριχέι Ουεσίμπα πριν τον πόλεμο. Το Μισόγκικαϊ ήταν μια ομάδα που είχε ως στόχο την εξερεύνηση μεθόδων και διδασκαλίας της ανάπτυξης μιας «ψυχολογικής» ή «πνευματικής» δύναμης η οποία ήταν πέρα από τη φυσική δύναμη - σήμερα θα το λέγαμε μισόγκι (εξαγνισμός) για την έκλυση του «κι». Ακουγόταν σαν αυτό ακριβώς που χρειαζόμουν. Η ημερομηνία υποβολής αιτήσεων είχε ήδη περάσει όμως έκαναν μια εξαίρεση για εμένα και κατάφερα να συμμετάσχω στο πρώτο μάθημα το οποίο είχε χαρακτήρα «κατασκήνωσης» –μια εβδομάδα όλο σεμινάρια.

Το Μισόγκικαϊ ήταν δημιούργημα του ίδιου του Δασκάλου Φουτάκι;

Ναι, αυτός το είχε ιδρύσει α και οι μέθοδοι που διδάσκονταν προέρχονταν από εκείνες που είχε διαμορφώσει ο Μπόντζι Καουατσούρα (Bonji Kawatsura –φιλόσοφος ο οποίος οργάνωσε και τυποποίησε τις ιαπωνικές πρακτικές του μισόγκι), τις οποίες δίδασκε στο Μισόγκικαϊ ένας από τους μαθητές του Δασκάλου Καουατσούρα, ο Κεν Τατσούμι (Ken Tatsumi).

Ποιες ήταν οι πρακτικές αυτές;

Υπήρχαν οκτώ βασικές. Η πιο γνωστή είναι το να στέκεται κανείς κάτω από κρύο νερό -αυτό ονομάζεται μίζου νο γκίο (mizu no gyo). Οι πρακτικές αυτές είναι οι νορίτο νο σότζο (norito no sojo), μίζου νο γκίο, φουριτάμα νο γκίο (furitama no gyo), αμενο-τοριφούνε νο γκίο (ameno-torifune no gyo), τσινκόν νο γκίο (chinkon no gyo), οτακέμπι οκορόμπι και ιμπούκι νο γκίο (otakebi okorobi ibuki no gyo), γκενσόκου νο γκίο (genshoku no gyo) και μπουνκόν τουίτσου νο γκίο (bunkon touitsu no gyo).

Οι πρακτικές αυτές σχετίζονται με τη θρησκεία Ομότο;

Αυτό που έκαναν οι δάσκαλοι Φουτάκι και Καουατσούρα στηριζόταν περισσότερο στα ήθη και τα έθιμα της Ιαπωνίας παρά στη θρησκεία. Οι πρακτικές του Μισόγκι δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια συγκεκριμένη τυποποίηση εθίμων που οι ιάπωνες ακολουθούσαν στην καθημερινή τους ζωή τα αρχαία χρόνια. Με άλλα λόγια, δεν προέρχονται από τον ινδικό Βουδισμό ή τον κινέζικο Κομφουκιανισμό αλλά από αρχαίες ιαπωνικές πρακτικές που είναι καταγεγραμμένες σε έργα όπως το Κοτζίκι (Kojiki-Το Αρχείο των Αρχαίων Ζητημάτων). Η δουλειά του Δασκάλου Καουατσούρα, ήταν να μετατρέψει τις πρακτικές αυτές σε πιο προσιτές φόρμες τις οποίες να μπορεί να ακολουθήσει ο καθένας.

Έγραψε ποτέ κάποιο βιβλίο για το μισόγκι ο Δάσκαλος Καουατσούρα;

Ως καλύτερο θα πρέπει να θεωρήσω το δεκάτομο «Μπόντζι Καουατσούρα: Άπαντα». Αν και είναι γραμμένα στο επίσημο κινέζικο στυλ καμπούν (kambun) είναι πιθανότατα το πιο προσιτό έργο γύρω από το μισόγκι για τους απλούς ιάπωνες. Ο τρόπος που αντιμετωπίζει το θέμα επιτρέπει στους αναγνώστες να εννοήσουν ακριβώς τι πίστευε ο Δάσκαλος Καουατσούρα αν και, καθώς επρόκειτο για φιλόσοφο και μελετητή της θρησκείας, η προσέγγισή του σε μερικά σημεία γίνεται πολύ επιτηδευμένη και δύσκολη να την παρακολουθήσει κανείς. Από την άλλη πλευρά, ο Δάσκαλος Φουτάκι ήταν γιατρός και είχε σπουδάσει τη σύγχρονη ιατρική επιστήμη –συνεπώς ήταν πιο κατανοητός. Ήταν επίσης μελετητής του Κοτζίκι και στο Μισόγκικαϊ παρουσιάζονταν οι ερμηνείες του για το Κοτζίκι και τα νορίτο (norito) τα οποία είναι προσευχές και συγκεκριμένες εκφράσεις συνταγμένες στην κλασσική γλώσσα και απευθυνόμενες στις θεότητες που επικαλούνται στα τελετουργικά του Σίντο.

Οι ερμηνείες αυτές ήταν μέρος του σεμιναρίου;

Ναι. Για την ακρίβεια εκεί δινόταν το κύριο βάρος του σεμιναρίου. Μεταξύ των προπονήσεων με το κρύο νερό, ακούγαμε διαλέξεις του Δασκάλου Φουτάκι γύρω από το Κοτζίκι και τα νορίτο. Η εξάσκηση με το κρύο νερό διαρκούσε από τριάντα λεπτά μέχρι μια ώρα, τέσσερις φορές την ημέρα (μια φορά το πρωί, δύο φορές το απόγευμα και μια φορά το βράδυ).

Ο Δάσκαλος Φουτάκι ήταν επίσης υπέρμαχος της δίαιτας με ακατέργαστο καφέ ρύζι. Η μείωση της κατανάλωσης της τροφής είναι μια από τις πιο δύσκολες όψεις της εξάσκησης στο μισόγκι είναι όμως πολύ σημαντική καθώς στηρίζεται στην ιδέα ότι η κατανάλωση μιας φυσιολογικής ποσότητας φαγητού περιορίζει το νου σε φυσιολογικές σκέψεις. Το καφέ ρύζι είναι καλό για αυτό επειδή είναι από τις καλύτερες τροφές που μπορεί να δώσει κανείς στο σώμα του. Το γεγονός ότι είναι ακατέργαστο το φέρνει πιο κοντά στο ζωντανό ρύζι –αν για παράδειγμα το φυτέψετε θα φυτρώσει– και έτσι μια μικρή ποσότητα από αυτό είναι αρκετή. Αυτός ο περιορισμός της τροφής, υποβοηθούμενος από τη δίαιτα του καφέ ρυζιού είναι το πρώτο στάδιο. Εν συνεχεία, ακολουθεί η εξάσκηση με το κρύο νερό. Φυσικά το να χύνει κανείς κρύο νερό στο σώμα του τον κάνει να αισθάνεται κρύο και αυτό οδηγεί στην πρακτική του φουριτάμα (furitama) και αργότερα του τσίνκον κισίν (chinkon kishin). Όλα αυτά μαζί είναι μέθοδοι που οδηγούν σε μια μορφή φώτισης, στην εμπειρία μας κατάστασης ύπαρξης υψηλού πνευματικού ύψους και βάθους το οποίο δεν μπορεί να εξηγηθεί με λόγια –μια κατάσταση νου και ύπαρξης στην οποία ξέρουμε αληθινά τι σημαίνει να ζεις και είσαι ζωντανός.

3- Συνάντηση με τον Δάσκαλο Ουεσίμπα

Η εξάσκηση στο μισόγκι σας επέτρεψε να αντιμετωπίσετε το μπλοκάρισμα που αντιμετωπίζατε σε σχέση με την καλλιγραφία σας;

Άλλαξε τη στάση μου και την αντίληψή μου σχετικά με την καλλιγραφία. Την ίδια περίοδο, ο Δάσκαλος Φουτάκι με συμβούλεψε να ξεκινήσω το Αϊκίντο. Μου έδειξε μια ρίψη και εντυπωσιάστηκα. «Η χώρα μας» μου είπε «έχει γεννήσει αυτό το υπέροχο μπούντο (budo) και σου συνιστώ να το ξεκινήσεις όποτε σου δοθεί η ευκαιρία. Εσείς οι νέοι σήμερα είστε πολύ χαλαροί και πιστεύω ότι θα σου κάνει καλό». Η τεχνική του ήταν τόσο εντυπωσιακή που ήξερα από εκείνη κιόλας τη στιγμή ότι το μέλλον μου θα περιελάμβανε το Αϊκίντο αν και δεν ήξερα πώς και πότε θα έβρισκα κάποιον δάσκαλο. Καθώς ο πόλεμος κλιμακωνόταν, ο Δάσκαλος Μοριχέι σπάνια δίδασκε το ευρύ κοινό και περνούσε τον καιρό του κυρίως σε μέρη όπως οι σχολές Τογιάμα (Toyama) και Νακάνο (Nakano) όπου και δίδασκε.

Η μελέτη σας στο μισόγκι και στο Κοτζίκι πρέπει να σας προετοίμασαν σωματικά για να ξεκινήσετε Αϊκίντο. Πώς συναντήσατε τελικά το Δάσκαλο Ουεσίμπα;

Ο Μπάνσεν Τανάκα (Bansen Tanaka -1912-1988) άνοιξε ένα ντότζο για Αϊκίντο στην Οσάκα το 1952. Την ημέρα μετά τα εγκαίνια του ντότζο, έτυχε να περάσω απ’ έξω και είδα το όνομα «Τσουνεμόρι Ουεσίμπα» (Tsunemori Ueshiba) στην πόρτα. Με τον Τανάκα γνωριζόμασταν αν και δεν ήξερα ότι έκανε Αϊκίντο. Βλέποντας ότι ήταν μέσα, μπήκα και του είπα «Eίδα το όνομα στην πόρτα. Είναι όντως εδώ ο Δάσκαλος Ουεσίμπα;» Απάντησε ότι πράγματι ήταν και ότι το ντότζο είχε ανοίξει μόλις την προηγούμενη ημέρα. Ο Δάσκαλος Ουεσίμπα βγήκε μετά από λίγο και αυτή ήταν και η πρώτη φορά που τον είδα. Όταν του παρουσιάστηκα ως μαθητής του Δασκάλου Φουτάκι, ενδιαφέρθηκε αμέσως και μου είπε να περάσω μέσα. Στη συνέχεια, άρχισε να μου μιλάει για διάφορα δύσκολα θέματα, για πολύ προχωρημένες ιδέες σχετικά με το τσινκόν κισίν κλπ. Συνέχισε έτσι για κάμποση ώρα και όταν τελείωσε μου είπε «αυτά για σήμερα –έλα πάλι αύριο!»

Και από εκείνη τη στιγμή γίνατε μαθητής του;

Ναι και θεωρώ μάλιστα τον εαυτό μου εξαιρετικά τυχερό καθώς εκείνη την περίοδο έπαιρνε πολύ σπάνια νέους μαθητές. Γενικώς εκείνον τον καιρό δε δίδασκε κανέναν που δεν ερχόταν με τουλάχιστον δύο επίσημες συστάσεις.

4- Επιρροή του Αϊκίντο στην Καλλιγραφία

Τι επιρροή είχε τελικά το μισόγκι και το Αϊκίντο στην καλλιγραφία σας;

Τελικά αναμίχθηκαν και τα τρία. Το Αϊκίντο για παράδειγμα, δεν έχει στόχο το στρίψιμο των καρπών, το να προκαλέσει πόνο ή το να ρίχνεις κάτω τους άλλους -έχει στόχο την καλλιέργεια του «Κι» κάτι που είναι αισθητά διαφορετικό από τα παραπάνω. Το ίδιο ισχύει και για την καλλιγραφία. Υπάρχουν πέντε ή δέκα χιλιάδες χαρακτήρες που σχεδιάζουμε μαθαίνοντας τη φόρμα και τη γραμμή, όμως τελικά αναζητούμε κάτι διαφορετικό πέρα από αυτούς και αυτό το κάτι δεν είναι άλλο από το «Κι». Έτσι, η καλλιγραφία και το Αϊκίντο έγιναν στην ουσία η ίδια αναζήτηση για εμένα και άρχισα να εξασκούμαι όσο πιο σκληρά μπορούσα.

Είχατε πει κάποτε ότι «η ουσία της καλλιγραφίας είναι στο κόκιου (kokyu - αναπνοή)». Πρόκειται για το ίδιο κόκιου που εννοούμε στο Αϊκίντο;

Ακριβώς το ίδιο.

Το οποίο επαναφέρει το ερώτημα «τι ακριβώς διδάσκουμε όταν διδάσκουμε καλλιγραφία;» Διδάσκουμε φόρμα και πώς να σχεδιάζουμε τους χαρακτήρες -προφανώς- όμως νομίζω ότι αν δεν καταφέρουμε να διδάξουμε αυτό το «κάτι παραπάνω», η καλλιγραφία θα χάσει τη ζωντάνια της και δε θα ενδιαφέρει κανέναν.

Αυτό το κάτι παραπάνω λοιπόν είναι σημαντικό, δεν είναι;

Είναι. Δυστυχώς, αν και η καλλιγραφία είναι αρκετά δημοφιλής αυτόν τον καιρό, έχω την αίσθηση ότι γενικώς δεν καταφέρνει να προσφέρει τη δυνατότητα για την ανακάλυψη αυτού του «κάτι παραπάνω».

Θα λέγατε ότι αυτό είναι κάτι που πρέπει να το αναπτύξει κανείς μόνος του, μέσα από ειλικρινή μελέτη και δουλειά;

Ναι και μόλις το αποκτήσεις μπορείς να αρχίσεις να δοκιμάζεις τα όρια σου είτε εκτελώντας μεγάλα έργα, είτε διδάσκοντας αυτά που έχεις μάθει –αυτά τα οποία έχεις συνάξει– στην επόμενη γενιά. Με άλλα λόγια, στο σημείο αυτό, οι δραστηριότητές σου εστιάζονται είτε στο να αντιμετωπίζεις προκλήσεις μέσω των έργων σου, είτε στο να τοποθετήσεις τον εαυτό σου σε μια μεσαία θέση από την οποία να μεταδώσεις αυτά που έχεις στους άλλους. Αυτοί είναι οι δύο δρόμοι που ανοίγονται.

Πώς έγινε και ενδιαφέρθηκε ο Δάσκαλος Μοριχέι για την καλλιγραφία;

Νομίζω ότι ασχολιόταν ήδη πριν συναντηθούμε αλλά αμφιβάλλω αν υπάρχουν καθόλου εκείνα τα έργα.

Το 1954, συνόδεψα το Δάσκαλο Μοριχέι στο Σίνγκου (Shingu) για να παραστεί στα εγκαίνια του ντότζο του Μίτσιο Χικιτσούτσι (Michio Hikitsuchi) εκεί. Μείναμε για ένα μήνα περίπου και καθώς ο Δάσκαλος Μοριχέι απεχθανόταν να βλέπει τους ανθρώπους να κάθονται μου ζήτησε να διδάξω καλλιγραφία μεταξύ των τάξεων του Αϊκίντο. Ένας φωτογράφος επ’ ονόματι Κούμπο (Kubo) κατάφερε και μάζεψε μια ομάδα μαθητών και ξαφνικά βρέθηκα με μια μερική απασχόληση.

Ο Δάσκαλος Μοριχέι με έβλεπε να διδάσκω και σιγά-σιγά άρχισε να κεντρίζεται το ενδιαφέρον του. Πολύ σύντομα άρχισε να λέει «Ίσως θα μπορούσα να κάνω κι εγώ μερικά…» Το πρώτο πράγμα που έγραψε ήταν η λέξη «αϊκί» αν και δεν είμαι σίγουρος που βρίσκεται πλέον εκείνο το συγκεκριμένο έργο.

Αφότου επιστρέψαμε από το Σίνγκου, άρχισε να έρχεται στο σπίτι μου και να περνάει ολόκληρες μέρες ενασκούμενος στην καλλιγραφία. Έδειχνε να τον ευχαριστεί πάρα πολύ.

Πώς ήταν το να «διδάσκετε» το δάσκαλό σας;

Ήταν ο δάσκαλός μου στο Αϊκίντο οπότε ήταν λίγο-πολύ αδιανόητο το να τον διδάξω με τη συνήθη μέθοδο -να του δώσω δηλαδή ένα δείγμα της δουλειάς μου και να του πω να την αντιγράψει. Απλώς του ζητούσα ευγενικά να με παρακολουθεί καθώς έκανα τα έργα μου.

Καθώς με κοίταζε, πολύ συχνά έκανε σχόλια του τύπου “Α, ναι. Καταλαβαίνω ότι μπορείς να το κάνεις έτσι!”

Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία ήταν ότι έγραφε τόσο γρήγορα που δεν προλάβαινα να καθορίσω το χώρο για την υπογραφή. Ξέρετε, υπάρχει μόνο ένα συγκεκριμένο σημείο σε μια καλλιγραφία για να μπει η υπογραφή και προσπαθούσα να χρονίσω την υπόδειξή μου για το συγκεκριμένο σημείο με τις πινελιές του ώστε να μη διακόψω τη ροή του –και αυτό ήταν ένα είδος Αϊκί.

Υπάρχει μια ασυνήθιστη καλλιγραφία που έκανε ο Δάσκαλος Μοριχέι, χρησιμοποιώντας το δάχτυλό του αντί για πινέλο. Υπάρχουν παραδείγματα αυτής της τεχνοτροπίας και φαίνεται ότι κάπου άκουσε για αυτά και αποφάσισε να δοκιμάσει κάτι παρόμοιο στη δική του καλλιγραφία. Οι περισσότεροι άνθρωποι δε θα σκέφτονταν να κάνουν κάτι τέτοιο.

Ο Δάσκαλος Μοριχέι είχε μια συγκεκριμένη ένταση όποτε έπιανε το πινέλο και αυτό πιστεύω ότι οφειλόταν στο γεγονός ότι εξέφραζε όλη του την ύπαρξη μέσω του πινέλου. Χρησιμοποιώντας το μελάνι σα μέσο μετέφερε το Κι του στους χαρακτήρες καθώς τους σχεδίαζε. Αν δείτε τους χαρακτήρες στις καλλιγραφίες του ακόμα και σήμερα, θα νοιώσετε το εξαιρετικά δυνατό Κι που έχει ενσταλαχθεί μέσα τους. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι οι ξένοι, οι οποίοι δεν μπορούν να διαβάσουν τους ιαπωνικούς χαρακτήρες αντιλαμβάνονται πολύ πιο έντονα το Κι αυτό.

Το πνεύμα του Δάσκαλου Μοριχέι βρίσκεται στην καλλιγραφία του, όχι στις φόρμες ή στα σχήματα των χαρακτήρων αλλά στον τρόπο που αντηχούν και στο φωτισμό τους. Αντίστοιχα, το πνεύμα αυτό βρίσκεται στο Αϊκίντο, όχι στις τεχνικές που μπορεί να δει κανείς με τα μάτια του αλλά σε εκείνες που δεν μπορεί να δει.

Ο Δάσκαλος Μοριχέι εκτελούσε πάντοτε τις καλλιγραφίες του με μια κίνηση αλλά από την άλλη πλευρά δεν έδινε μεγάλη σημασία στην αναπνοή του (κόκιου). Ήταν το ίδιο με την εκτέλεση ασκήσεων όπως το φουριτάμα και το οτακέμπι (otakebi, πρακτική του Σίντο στην οποία ο πιστός φωνάζει δυνατά για να συγκαλέσει τις θεότητες). Πάντοτε μας έλεγε απλώς να πάρουμε τρεις αναπνοές πριν ξεκινήσουμε το φουριτάμα προκειμένου να ηρεμίσουμε την αναπνοή μας στο κέντρο μας (χάρα-hara) και να μη δρούμε ασυναίσθητα. Η έμφαση στην ιδέα του να ηρεμίσεις την αναπνοή σου στο κέντρο είναι κάτι που συνδέει την καλλιγραφία με το Αϊκίντο.

5- Ουτσιντέσι στο Ίδιο μου το Σπίτι

Η σταδιοδρομία σας στο Αϊκίντο ξεκίνησε ως ουτσιντέσι;

Ναι, κατά κάποιον τρόπο, αν και στην πραγματικότητα ήταν ο Δάσκαλος Μοριχέι που ερχόταν στο σπίτι μου -για να εξασκηθεί στην καλλιγραφία όπως ανέφερα πρωτύτερα- παρά το ανάποδο. Αυτό με έφερε στην κάπως ασυνήθιστη θέση να είμαι ουτσιντέσι στο ίδιο μου το σπίτι! Είχαμε ένα ειδικό δωμάτιο ετοιμασμένο για αυτόν και εκεί διαμορφώθηκε η σχέση μας ως δασκάλου και μαθητή. Ήταν παρ’ όλα αυτά μια παλαιού τύπου σχέση δασκάλου-μαθητή στηριγμένη σε αυστηρές αρχές του μπουσίντο (bushido). Η πειθαρχία εν τούτοις δεν επιβαλλόταν έξωθεν, αλλά προερχόταν από τις συμπεριφορές και τους τρόπους αντίληψης τους οποίους ένας ουτσιντέσι επιβάλλει φυσικά στον εαυτό του προκειμένου λόγω της επιθυμίας του να υπηρετήσει το δάσκαλό του. Στην πραγματικότητα, αυτός είναι ο μόνος τρόπος να μπορέσεις να συλλάβεις και να απορροφήσεις το «κόκιου» του δασκάλου σου. Η ζωή με το δάσκαλό σου κάτω από την ίδια στέγη, εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο σου προσφέρει πέρα από την πρόσβαση στις τεχνικές δυνατότητές του, την κατανόηση του ίδιου του τρόπου που αυτός ζει και αναπνέει, του τρόπου ζωής του και των ρυθμών του. Είναι μια ευκαιρία να ασκήσεις και να πειθαρχήσεις το Κι σου μαθαίνοντας παράλληλα όλες τις πλευρές του δασκάλου σου. Ο Δάσκαλος Μοριχέι μας επισκεπτόταν για μια εβδομάδα ή για δέκα ημέρες κάθε φορά και το να είμαι σε τόσο κοντινή επαφή με την ίδια του τη ζωή και για τόσο μεγάλες περιόδους ήταν μια πραγματική συναρπαστική και πολύτιμη εμπειρία.

Για παράδειγμα, όταν ετοίμαζα τσάι έπρεπε να αισθανθώ ή να κρίνω πόσο διψασμένος ήταν και να ρυθμίσω τη θερμοκρασία ανάλογα. Ή όταν προετοίμαζα το μπάνιο του, έπρεπε να είμαι πολύ προσεκτικός ώστε να πετύχω τη θερμοκρασία του νερού ακριβώς όπως έπρεπε -και χωρίς να βάλω μέσα το χέρι μου και να ελέγξω τη θερμοκρασία, αλλά παίρνοντας λίγο νερό σε έναν κουβά και κρίνοντας από αυτό. Αν έβαζα το χέρι μου μέσα λίγο από το λάδι του δέρματός μου θα πέρναγε στο νερό και κατά κάποιον τρόπο θα το καταλάβαινε. Με άλλα λόγια, το να υπηρετεί κανείς το δάσκαλό του σημαίνει να είναι ευαίσθητος και φιλότιμος και να κάνει το κάθε τι σωστά και όπως πρέπει χωρίς υπεκφυγές. Ακόμα και όταν κοιμόμουν σε ένα διπλανό δωμάτιο έπρεπε να ρυθμίζω την αναπνοή μου έτσι ώστε να ταιριάζει με τη δική του. Αυτές οι εμπειρίες είναι το πιο συναρπαστικό κομμάτι του να είναι κανείς ουτσιντέσι.

Ο Δάσκαλος Μοριχέι είχε επηρεαστεί στη δίαιτά του από τη συμβουλή του Δασκάλου Φουτάκι να τρώει καφέ ρύζι;

Όποτε έμενε στο σπίτι μου έτρωγε πάντοτε καφέ ρύζι. Ο Δάσκαλος Φουτάκι μου είχε πει κάποτε ότι αν είχα ποτέ την ευκαιρία να φροντίσω ώστε ο Δάσκαλος Μοριχέι να φάει καφέ ρύζι. Όταν το ανέφερα αυτό στο Δάσκαλο Μοριχέι είπε απλώς «καταλαβαίνω…» και από τότε, όποτε έμενε μαζί μας, έτρωγε πάντοτε καφέ ρύζι.

6- Το Κοτζίκι

Η ερμηνεία σας του Αϊκίντο προέρχεται από τη μελέτη που έχετε κάνει στο Κοτζίκι;

Προσωπικά δεν έχω κάνει κάποια ιδιαίτερη ερμηνεία στο Κοτζίκι. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που έρχονται σε εμένα για να μάθουν αλλά σχεδόν ποτέ δε μιλώ για το Κοτζίκι όταν τους διδάσκω Αϊκίντο. Πάρτε για παράδειγμα την ιδέα του Άμε Νο Μινακανούσι (Ame No Minakanushi). Αν λεχθεί με θρησκευτικό προσανατολισμό, κάποιος μπορεί να σκεφθεί το Άμε Νο Μινακανούσι σαν μια συγκεκριμένη θεότητα την οποία πρέπει να λατρεύει. Ως σύγχρονος Διδάκτωρ Ιατρικής όμως, ο Δάσκαλος Φουτάκι απέφευγε αυτού του είδους την ειδωλολατρία. Αντί να αναφέρεται στα θέματα αυτά με όρους των κοτοντάμα (kotodama), τα ερμήνευε με πιο μοντέρνα γλώσσα. Η ερμηνεία του, ας πούμε, για τον Άμε Νο Μινακανούσι ήταν η εξής: Το «Άμε», που κυριολεκτικά μεταφράζεται ως «ουράνιο» ή «θείο» είναι στην ουσία ένας όρος που υποδηλώνει σεβασμό. Το «Νο» είναι γραμματικός σύνδεσμος και το «Μι» είναι πρόθεμα που επίσης υποδηλώνει σεβασμό. Έτσι, απομένει το «νάκα» που σημαίνει «κέντρο» ή «μέσον» και το «νούσι» που σημαίνει «κύριος» ή «κάτοχος». Αντιλαμβανόταν συνεπώς ότι ο Άμε Νο Μινακανούσι δεν αντιπροσωπεύει κάποια συγκεκριμένη θεότητα που μας εποπτεύει από κάποια υψηλή θέση κάπου στο σύμπαν αλλά αναφέρεται στον πρώτο πρόγονο του έθνους μας ο οποίος, σύμφωνα με τον Δάσκαλο Φουτάκι, δίδαξε την ιδέα της «σημασίας του κέντρου» (το κέντρο είναι κάτι που υπάρχει σε όλους τους ανθρώπους). «Αντιληφθείτε το κέντρο αυτό και διαφυλάξτε το» –αυτή ήταν η δική του ερμηνεία. Μιλούσε για το Αϊκίντο σα μια κυκλική κίνηση και έλεγε ότι ο καθένας πρέπει να βρει το κέντρο και να οδηγήσει τα πάντα στους κύκλους που το περιβάλλουν. Το σύγχρονο Αϊκίντο στο οποίο ασκούμαστε σήμερα δεν είναι διαφορετικό με την έννοια ότι διδάσκουμε τους ανθρώπους να είναι οι ίδιοι το κέντρο τους, να δουλεύουν με τις φυγόκεντρες και κεντρομόλους δυνάμεις ώστε να τραβούν τους συνασκούμενούς τους μέσα σε ή γύρω από αυτό το κέντρο και συνεπώς να φέρνουν με το καλό τους επιτιθέμενους σε μια θέση που επιτρέπει τον ίδιο τους τον έλεγχο. Οι κύκλοι αυτοί μπορούν επίσης να εκφραστούν σε τρεις διαστάσεις και να γίνουν σπείρες. Σε κάθε περίπτωση ο Άμε Νο Μινακανούσι ήταν εκείνος που δίδαξε ότι «τα κέντρα των πραγμάτων είναι σημαντικά».

Η ιδέα αυτή επαληθεύεται σε πολλές όψεις της καθημερινής ζωής. Σκεφτείτε για παράδειγμα ποιος βρίσκεται στο κέντρο ενός τυπικού (παραδοσιακού) ιαπωνικού σπιτιού. Το πρωί, η σύζυγος είναι αρχικά το κέντρο αφού ξυπνά πρώτη και ξεκινά την προετοιμασία του πρωινού. Εν συνεχεία έρχεται στο τραπέζι ο σύζυγος ο οποίος γίνεται το κέντρο καθώς τρώει και ετοιμάζεται να φύγει για τη δουλειά του. Το κέντρο μετά περνά στα παιδιά τα οποία προετοιμάζονται για να φύγουν για το σχολείο. Μόλις φύγουν όλοι, η σύζυγος ξαναγίνεται το κέντρο καθώς ξεκινά να ασχολείται με τις καθημερινές εργασίες.

Ένα άλλο παράδειγμα τα μπορούσαμε να είμαστε εμείς οι τρεις που συμμετέχουμε στη συνέντευξη αυτήν. Μια και εγώ είμαι αυτός που μιλάει αυτή τη στιγμή, είμαι ο Μινακανούσι. Όταν απαντήσετε ή κάνετε μια άλλη ερώτηση, γίνεστε εσείς το κέντρο. Το κέντρο εν ολίγοις είναι κάτι που αλλάζει και ο Άμε Νο Μινακανούσι δεν αντιπροσωπεύει μια συγκεκριμένη θεότητα ή είδωλο αλλά την ιδέα της σημασίας του κέντρου. Κάπως έτσι αντιλαμβανόταν το Κοτζίκι ο Δάσκαλος Φουτάκι.

Θα ήταν σωστό να πούμε ότι το Κοτζίκι ήταν ο πυρήνας της διδασκαλίας του Δασκάλου Ουεσίμπα;

Ναι, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την επεξήγηση των τεχνικών. Επίσης, το Κοτζίκι είναι από τα λίγα πράγματα στην Ιαπωνία που είναι σχεδόν απόλυτα και απαράλλαχτα περιλαμβάνοντας τις παραδόσεις του Σιντο και τα διδάγματα των ιαπώνων ως έθνους. Η ουσία και η διαδρομή της Ιαπωνίας αναπαρίσταται στο Κοτζίκι, ειδικά στις ιστορίες μέχρι τους Ιζανάγκι Νο Μιότο και Άμα Τερασού Ο-Μικάμι. Αυτά στα οποία πιστεύουμε πιο έντονα περιλαμβάνονται στους θρύλους που περιγράφουν τον Άμε Νο Μινακανούσι μέχρι και τις πρώτες επτά θείες γενεές της εποχής των θεών. Μια προσεκτική ανάγνωση αυτών των ιστοριών θα δείξει ότι οι ερμηνείες του Δασκάλου Ονισαμπούρο Ντεγκούτσι [Onisaburo Deguchi, 1871 - 1948, συνιδρυτή της θρησκείας Ομότο (Omoto)] ήταν σωστές –τουλάχιστον ως προς το πνεύμα των κειμένων.

Θα ήταν ενδιαφέρον να ακούσει κανείς μια συζήτηση για το Κοτζίκι μεταξύ του Δασκάλου Ουεσίμπα και του Δασκάλου Φουτάκι, δε νομίζετε;

Οπωσδήποτε. Πιστεύω ότι αν κάποιες είχε προηγούμενη γνώση της θρησκείας Ομότο και της ερμηνείας της ως προς το Κοτζίκι, θα μπορούσε να κατανοήσει τις ερμηνείες του Δασκάλου Φουτάκι και αντιστρόφως –κάποιος που κατανοούσε την ερμηνεία του Δασκάλου Φουτάκι για τον Μινακανούσι ως «κέντρου» δε θα είχε κανένα πρόβλημα να κατανοήσει το «κέντρο» για το οποίο μιλούσε ο Δάσκαλος Ονισαμπούρο Ντεγκούτσι. Η μόνη ουσιώδης διαφορά είναι ότι οι ερμηνείες του Δασκάλου Φουτάκι προέρχονταν από έναν επιστημονικό προσανατολισμό αντί από έναν θρησκευτικό. Ο Δάσκαλος Μοριχέι και ο Δάσκαλος Φυτάκι, διέφεραν ως προς αυτό στις ερμηνείες τους στο Κοτζίκι αν και δε νομίζω ότι συζητούσαν της διαφορές αυτές.

Μιλούσε ποτέ ο Δάσκαλος Ουεσίμπα για τις εμπειρίες του στο Χοκάιντο;

Μιλούσε συχνά για το μισόγκι στο Χοκάιντο. Είχε αναφερθεί σε καθαρκτικά μπάνια σε θερμοκρασίες πολύ χαμηλές λέγοντας ότι αν και την πρώτη ημέρα έπρεπε να δουλέψει σκληρά για να ανοίξει τρύπα στον πάγο, τις επόμενες ημέρες τα πράγματα ήταν καλύτερα γιατί ο πάγος στο συγκεκριμένο σημείο είχε λεπτύνει.

7- Τα Ντόκα του Δασκάλου Ουεσίμπα

Από ότι καταλαβαίνω, έχετε μελετήσει διεξοδικά τα ντόκα (doka, επί λέξει, «Τραγούδια του Δρόμου») του Δασκάλου Ουεσίμπα. Ίσως θα μπορούσατε να μας δώσετε μια γενική εικόνα των ποιημάτων αυτών, μια εικόνα που θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τον Δάσκαλο Ουεσίμπα.

Ένα πράγμα που έχω παρατηρήσει είναι ότι υπάρχει μια συγκεκριμένη συνέπεια στο σε τι εστιάζουν τα ντόκα του Ο-Σενσέι, μια συνέπεια η οποία μας υποβάλλει την ιδέα ότι δεν πρέπει να τα διαχωρίζουμε –όπως έχει γίνει στο παρελθόν– σε προπολεμικά και μεταπολεμικά ντόκα. Δεν εστιάζουν τόσο στους ανθρώπους ή στα πράγματα που σχετίζονται με την ανθρώπινη σφαίρα, όσο στο ίδιο το σύμπαν και στο να μας προσφέρουν στοιχεία για το πώς να είμαστε σε αρμονία με αυτό. Αυτό ισχύει σαφώς στα μεταπολεμικά ντόκα, όμως και τα προπολεμικά χαρακτηρίζονται από αυτή την εστίαση. Τα ντόκα και από τις δύο περιόδους, εκφράζουν την ιδέα ότι το «μπου (bu, το πολεμικό) είναι αγάπη» («μπου ουά άι νάρι», bu wa ai nari) και ερμηνεύουν το ξίφος ως «το ξίφος που χαρίζει ζωή (κατσουτζίνκεν-katsujinken)». Αυτή η ιδέα του πολεμικού ως πραγμάτωση των χαρακτηριστικών της αγάπης και της αρμονίας είναι διαρκής σε όλα τα ντόκα του Ο-Σενσέι.

Συνέθετε συχνά ντόκα, ο Ο-Σενσέι ενόσω έκανε καλλιγραφία;

Όχι, συνήθως τα έγραφε με πένα σε ένα από τα μικρά σημειωματάρια που είχε στην τσάντα του. Ένα από τα σημειωματάρια αυτά υπάρχει ακόμα στο σπίτι μου και το θεωρώ ως ένα από τα πολυτιμότερα αντικείμενα που έχω. Το γράψιμό του ήταν πολύ επιδέξιο. Ο Δάσκαλος Μοριχέι άρχισε να κρατάει ημερολόγιο από τότε που βίωσε εκείνη την εμπειρία φώτισης, δίπλα στο πηγάδι –αυτό ήταν περί το τέλος της περιόδου Τάισο [Taisho, 1912-1925] και συνέχισε να γράφει για πολλά χρόνια. Όντας βαθιά καλλιεργημένος, χρησιμοποιούσε το στιλ γραφής που στην ιαπωνική καλλιγραφία ονομάζεται «χεντάι κάνα» (hentai kana) –πρόκειται για ένα ανομοιόμορφο ρέον στιλ συλλαβογραφής.

Τα ντόκα του Δασκάλου Μοριχέι είναι γεμάτα από αναφορές στη θεολογία Ομότο, όμως η ουσία του πνεύματός τους πηγαίνει πέρα από την Ομότο και ενσωματώνει το ιαπωνικό «πνεύμα της αρμονίας» και επίσης το κοτοντάμα ουά (wa, μια λέξη που σημαίνει αρμονία). Συνεπώς, πιστεύω ότι είναι πιο σωστό να δει και να αντιληφθεί κανείς το έργο του αυτό σε ένα ιστορικό πλαίσιο παρά σε ένα θρησκευτικό.

Η φώτιση που βίωσε ο Δάσκαλος Μοριχέι μέσω της άσκησής του τον διεύρυνε σημαντικά, τόσο ως ανθρώπινο ον, όσο και ως άνθρωπο των πολεμικών τεχνών και αυτή η ωρίμανση φαίνεται διαρκώς στα επτά ή οκτώ διαφορετικά θέματα που παρουσιάζονται στα ντόκα του, ένα από τα οποία για παράδειγμα αναφέρεται στις «θείες τεχνικές του Όντο (Odo)». Η μελέτη του Δάσκαλου Μοριχέι στο Ντάιτο-ρίου και η εμπλοκή του με τη θρησκεία Ομότο προφανώς τον επηρέασαν σημαντικά, όμως υποπτεύομαι ότι η εξάσκηση στο μισόγκι που έκανε από πολύ νωρίς, είχε επίσης κεφαλαιώδη σημασία στο να γίνει αυτός που έγινε τόσο ως άνθρωπος όσο και ως άνθρωπος των πολεμικών τεχνών. Αυτό το υπαινισσόταν και ο ίδιος όταν έλεγε πράγματα όπως «το αϊκίντο είναι μισόγκι». Αν το εκφράσουμε λίγο διαφορετικά, «Το αϊκίντο είναι οι θείες τεχνικές του Όντο» [Σύμφωνα με το Κοτζίκι, o Ιζανάμι νο Μικότο (Izanami no Mikoto), όταν απέδρασε από τον κόσμο του θανάτου, έκανε τελετουργική κάθαρση στην Αουαγκιχάρα (Awagihara), δίπλα στον Όντο (επί λέξει, «στενή είσοδο του ποταμού»). Όταν καθαρίστηκε από όλα τα μιάσματα, γεννήθηκαν κάποια κάμι (kami-«θεότητες»). Στη συνέχεια, όταν μπήκε στο νερό και εξαγνίστηκε, γεννήθηκαν ακόμα περισσότερα κάμι. Ο Ο-Σενσέι έλεγε ότι ο αϊκίντο γεννήθηκε από τα χτυπήματα του Ιζανάγκι νο Μικότο κατά τη διάρκεια του εξαγνισμού του]. Κατά την άποψή μου, η ισόβια αναζήτηση του Δασκάλου Μοριχέι ήταν στην ουσία η αναζήτηση των θείων τεχνικών του Όντο.

Έχετε κάποια συγκεκριμένα σχέδια για να κρατήσετε ζωντανό το πνεύμα του Ο-Σενσέι ώστε να μπορέσουν και οι άλλοι να το γνωρίσουν και να το βιώσουν;

Νοιώθω ένα βαθύ χρέος απέναντι στον Ο-Σενσέι και επίσης τυγχάνει να έχω πολλά από τα καλλιγραφικά του έργα στην κατοχή μου. Σκέφτομαι λοιπόν να τα κυκλοφορήσω ως μια μετά θάνατον συλλογή. Έχω συντάξει ήδη ένα πρώτο κείμενο για την έκδοση αυτή υπό την επίβλεψη του Δασκάλου Κισομάρυ, όμως υπάρχουν αρκετά στοιχεία που θα ήθελα ακόμα να προσθέσω. Δυστυχώς, πολύ συχνά κάτι συμβαίνει και το αφήνω και δεν προχωράω με πολύ γρήγορους ρυθμούς, όμως τελικά ελπίζω ότι θα εκδώσω αυτά τα έργα του Δασκάλου Μοριχέι και οι άνθρωποι που ασκούνται στο αϊκίντο ανά τον κόσμο θα μπορέσουν να αντλήσουν έμπνευση από αυτά και να κατανοήσουν ποιος και τι ήταν ο Δάσκαλος Μοριχέι.

Στη συνέχεια, ελπίζω να μπορέσω να στεγάσω τα έργα αυτά σε κάποιο είδος μουσείου ώστε οι ασκούμενοι στο αϊκίντο από όλον τον κόσμο να μπορούν να έρχονται και να τα δουν με τα μάτια τους. Πρόκειται για αντικείμενα που είναι πολύ πολύτιμα για να βρίσκονται κρυμμένα και να μην τα βλέπει κανείς. Θα ήθελα να γίνουν προσιτά ώστε όλοι να έχουν την ευκαιρία να τα δουν και να απορροφήσουν όσα έχουν να τους δώσουν.